فصلنامه سیاست پژوهی غرب آسیا

چکیده دوره پس از جنگ سرد، با تشدید درگیری­ها همراه بوده است، به نحوی که ایالات­متحده به طور فزاینده­ای موضع یک جانبه در حکمرانی جهانی اتخاذ می­کند. در حالی که سیاست­های توسعه­طلبانه ایالات­متحده، در طول جنگ سرد بواسطه رقابت ایدئولوژیک با اردوگاه کمونیسم تعدیل می­شد، دوران پس از جنگ سرد شاهد بودیم که این سیاست­ها از طریق نئولیبرالیسم اقتصادی، مداخلات نظامی توجیه شده با «جنگ علیه تروریسم» و همچنین بهره­گیری استراتژیک از تحریم­ها، اَشکال تازه­ای به خود گرفته است. گسترش ناتو از دهه 1990 به این سو، موجب تشدید تنش­ با روسیه شده است و در نهایت در حمله روسیه به اوکراین در سال 2022 به اوج خود رسید. یافته­های پژوهش نشان می­دهد، در غرب آسیا، حمایت ایالات متحده از اسرائیل، پس از حمله 7 اکتبر 2023 حماس، نقض چشمگیر قوانین بین­المللی و هنجارهای بشردوستانه را به دنبال داشته و حتی این فرایند را تسهیل بخشیده  است. این حمایتِ کنترل نشده از سیاست­های اسرائیل، در کنار پی­گیری گسترده­تر سیاست یکجانبه­گرایی، ثبات جهانی و چشم­انداز نظم بین­المللی چندجانبه و مبتنی بر قانون را به چالش می­کشد.

چکیده جنگ غزه که در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد و ۱۵ ماه به طول انجامید، با تخریب گسترده ساختمان‌ها، بیمارستان‌ها، مدارس و کشتار غیرنظامیان فلسطینی توسط ارتش اسرائیل، واکنش‌ شدید افکار عمومی جهان را برانگیخت. با این حال، در مقایسه با اعتراضات گسترده­ای که در غرب علیه اسرائیل صورت گرفت، میزان و شدت اعتراضات در کشورهای اسلامی محدود بود و هیچ نشانه‌ای از تحریک ناسیونالیسم عربی دیده نشد. مشاهده این وضعیت، این سوال را به ذهن متبادر می­سازد که چه عواملی باعث افول ناسیونالیسم عربی در خاورمیانه شده است؟ فرضیه پژوهش بیانگر این است که افول ناسیونالیسم عربی ناشی از کنش و واکنش پیچیده عوامل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. برای بررسی این موضوع، از روش کیفی از نوع تبیینی و شیوه گردآوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که ناسیونالیسم عربی در مراحل مختلف تاریخ، از جمله نهضت‌های اصلاح‌طلبی و جدایی‌خواهی، با چالش‌های متعددی مواجه بوده است. همچنین، مواضع کشورهای عربی و تحولات اخیر در جنگ غزه به کاهش احساس هویت ملی و وحدت عربی منجر شده است. این کشورها از موج جدید ناسیونالیسم که مبتنی بر اسلام‌گرایی است و تهدیدی علیه اقتدارگرایی در این کشورها محسوب می‌شود، واهمه دارند. به همین دلیل، تلاش می‌کنند مانع فعال‌سازی ناسیونالیسم عربی در منطقه شوند. علاوه بر این، رقابت‌های داخلی میان کشورهای عربی، وابستگی اقتصادی به غرب، و ناتوانی در ایجاد اتحادیه‌های مؤثر نیز از عوامل مهم افول ناسیونالیسم عربی به شمار می‌روند. در نتیجه، ناسیونالیسم عربی به جای آنکه به عنوان نیرویی متحدکننده عمل کند، به تدریج جای خود را به گرایش‌های محلی و مذهبی داده است که در برخی موارد باعث تشدید اختلافات داخلی و تضعیف همبستگی عربی شده است.

چکیده در تمامی کشورهای جهان شاهد نابرابری میان زنان و مردان به لحاظ حضور در نهادهای انتخابی، همچون مجالس قانون­گذاری و شوراهای ملی و محلی، هستیم. به طور کلی، حضور زنان در انتخابات به عنوان کاندیدا و همچنین برگزیده شدنشان در سطح بسیار پایین­تری از مردان قرار دارد. یکی از راهکارهایی که جهت رفع این نابرابری در بسیاری از کشورهای دموکراتیک به اجرا درآمده در نظر گرفتن سهمیه­های خاص برای زنان در انتخابات بوده است. این سهمیه­ها در قالب­ چندین مدل متفاوت در کشورهای مختلف اجرا شده­اند. به طور کلی، سه مدل اجرای سهمیه­های جنسیتی عبارت­اند از 1. مدلِ در نظر گرفتن کرسی­های رزرو شده برای زنان در نهادهای انتخابی؛ 2. مدل سهمیه­های الزام­آور قانونی برای احزاب در معرفی کاندیداهای زن؛ و 3. مدل سهمیه­های داوطلبانه برای احزاب در معرفی کاندیداهای زن. در برخی کشورها این سهمیه­ها به هدف ارتقای جایگاه زنان در نهادهای انتخابی دست یافته­اند، اما در تعداد دیگری از کشورها اجرای این سهمیه­ها چندان موفق نبوده است. پرسش اصلی پژوهش این است که چه مدلی از سهمیه­های جنسیتی در کشورهای عربی وجود دارد و این سهمیه­ها چه تاثیری بر حضور زنان در مجالس قانونگذاری کشورهای عرب داشته است؟ پژوهش حاضر می­کوشد با تمرکز بر آن دسته از کشورهای عرب عضو شورای همکاری خلیج فارس که در آن­ها سازوکار سهمیه­های جنسیتی انتخاباتی وجود دارد، این سازوکار را به لحاظ قانونی و مدل اجرا در نهادهای انتخابی این کشورها بررسی نماید. این پژوهش همچنین به بررسی پیامدهای اجرای چنین سهمیه­های در این کشورها می­پردازد و میزان موفقیت عملی آن را ارزیابی خواهد کرد.

چکیده    بخش عمده­ای از نظریه‌های روابط بین‌الملل نقشی برای دین قائل نیستند. نظریه­پردازان روابط بین­الملل، معاهده وستفالیا را مبتنی بر نگرش سکولار می‌دانند که باعث توقف دخالت دین در سیاست شد و کشورهای مستقل در چنان شرایطی شکل گرفتند. اما با ارائه نظریه «جامعه بین‌الملل» مکتب انگلیسی توسط «مارتین وایت» توجه به نقش دین در روابط بین‌الملل پُر رنگ­تر شد و نظریه‌پردازان تحت عنوان «هنجارگرایی» به آن پرداختند. با توجه به بنیان­های معرفتی و هستی شناختی این نظریه، پرسشی که مطرح می­گردد این است که اگر دین به مثابه یک هنجار مورد پذیرش مکتب انگلیسی قرار گرفته باشد، چه «کارکردی» در شکل­گیری جامعه بین­الملل غرب آسیا دارد؟ فرضیه‏ مورد آزمون این نوشتار، این است که از منظر مکتب انگلیسی دین به عنوان یک هنجار در شکل‏گیری جامعه بین­الملل تاثیر­گذار است، اما نقش آن در جوامع اعم از این­که تا چه ندازه مردم­سالاری دینی باشند یا نباشند متفاوت است. یافته های پژوهش از منظر همبستگی‏گرایی مکتب انگلیسی نشان می‏دهد که در غرب آسیا، از آنجاکه اغلب دولت­ها از مشروعیت پایینی برخوردارند یا بعضا فاقد مشروعیت هستند، جامعه مدنی ضعیف است و برخی تفاسیر قطبی از دین و چگونگی نقش آن در سیاست و همین طور شکاف تفاسیر و کارکرد دینی بین نظام­های سیاسی، موجب شده است شکل‏گیری جامعه بین­الملل در این منطقه، با چالش‏های گوناگونی روبرو گردد.

چکیده منطقه دریای سرخ و تنگه باب‌المندب به‌دلیل قرار گرفتن در مسیر عبور بخش عمده‌ای از تجارت جهانی انرژی و کالا، از مهم‌ترین گذرگاه‌های استراتژیک جهان به شمار می‌آید. پس از سال ۲۰۱۱ و تشدید بحران یمن، این منطقه به صحنه رقابت شدید جمهوری اسلامی ایران، عربستان سعودی، ایالات متحده و رژیم صهیونیستی تبدیل شد. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که: استراتژی ایران در دریای سرخ چه اهدافی را دنبال می‌کند و تا چه اندازه توانسته است امنیت ملی ایران را در برابر تهدیدات ژئوپلیتیک تضمین کند. فرضیه مقاله این است که سیاست خارجی ایران در این منطقه عمدتاً با هدف پیشگیری از گسترش تهدیدات خارجی، افزایش عمق استراتژیک، و ایجاد بازدارندگی در برابر ائتلاف‌های متخاصم مانند عربستان سعودی، ایالات متحده و رژیم صهیونیستی شکل گرفته است و نقش مهمی در ایجاد بازدارندگی در مقابل رقبا و دشمنان داشته است. چارچوب نظری پژوهش، رئالیسم تدافعی است که بر اولویت امنیت بر توسعه‌طلبی تأکید دارد و موازنه تهدید را به‌عنوان راهبرد اصلی دولت‌ها در نظم آنارشیک بین‌المللی معرفی می‌کند. روش تحقیق کیفی– توصیفی است و روش و ابزار اجرای پژوهش بهره­گیری از محتوای اسنادی شامل تحلیل بیانیه‌ها و اسناد رسمی جمهوری اسلامی ایران، گزارش‌های بین‌المللی و مطالعات دانشگاهی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که سیاست ایران در دریای سرخ، همسو با منطق رئالیسم تدافعی، از طریق ائتلاف‌سازی با بازیگران نیابتی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های نامتقارن دریایی، موفق به ایجاد بازدارندگی در برابر ائتلاف عربی– آمریکایی و حفظ منافع راهبردی خود شده است. این الگو توانسته بازدارندگی و توازن نسبی را در یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان و در راستای امنیت ملی ایران برقرار کند

چکیده رویدادهایی مانند تحولات ژئوپلیتیک در منطقه جنوب غرب آسیا پس از جنگ سرد، دگرگونی در نظام جهانی و منطقه­ای قدرت و پدید آمدن فرصت­های جدید برای آمریکا در صحنه بین­الملل، خوش­بینی سیاسی نسبت به این تحولات و عدم اتخاذ راهبردی جدی و موثر برای خنثی کردن تهدیدات امنیت ملی کشور و همچنین برخی تنگناها و نارسایی­های اداری، اقتصادی و اجرایی در کشور در طول چند دهه گذشته منجر به توافقاتی با دول غربی برای برداشته شدن تحریم‌ها شد که یکی از مهمترین این توافق­ها، برنامه جامع اقدام مشترک یا برجام بود. هدف از نگارش این پژوهش بررسی علت‌های تاریخی تأثیر­گذار در شکل‌گیری ذهنیت دو بازیگر(ایران و آمریکا) در عرصه بین‌الملل می‌باشد. سوال اصلی پژوهش حاضر این است که چه عوامل تاریخی باعث شکل­گیری ذهنیت دو بازیگر عرصه بین­الملل از یکدیگر و خروج ایالات متحده آمریکا از برجام و نهایتا تجاوز نظامی آمریکا به ایران شد؟ به نظر می‌رسد عواملی چون؛ کنش­های تاریخی ایالات متحده آمریکا قبل از انقلاب اسلامی ایران همچون دخالت در کودتای 28 مرداد1332 و سالها نفوذ در ایران، استعمار ذهن و رویکرد استعماری و امپریالیستی غرب و آمریکا و حمایت از رژیم صهیونیستی و توسعه طلبی­های این رژیم، موجب تغییر رویکرد جمهوری اسلامی ایران در قبال ایالات متحده آمریکا و واکنش‌های جدی بر علیه این کشور شد. روش پژوهش حاضر توصیفی و تحلیلی و روش گردآوری داده­ها، کتابخانه ­ای و بهره­گیری از منابع علمی فضای مجازی است.